Heemst (Althaea officinalis L.)

Let op: opent in een nieuw venster PDFAfdrukkenE-mail

Inhoud: * Historiek
* Plantenprofiel * Bloeitijd * Voorkomen
* Gebruikte delen * Inhoudsstoffen * Werking
* Indicaties * Contra-Indicaties * Bijwerkingen
* Interacties * Doseringen * Synergie
Heemst
Heemst (Althaea officinalis L.)
Familie > Wilde Planten > Kaasjeskruidfamilie

Historiek

Onder de stuifmeelkorrels in een 60000 jaar oud Neanderthalergraf in Irak, bevonden er zich ook van een Althea-soort. Heemst werd al medicinaal gebruikt bij de Egyptenaren.

Heemst bevat een geneeskrachtige slijmachtige stof. De officiële naam ‘Althaea’ was reeds bij Dioscorides bekend en is afgeleid van het Griekse ‘althaino’ (helen of genezen). Zoals bij vele andere planten speelt de geneeskracht een rol in de naamgeving en dat reflecteert zich ook in de soorttoevoeging officinalis wat betekent dat de soort 'uit de apothekerswerkplaats' komt of dus 'als geneesmiddel in gebruik is'.

De Griekse filosoof Theophrastus (omstreeks 372-286 v. Chr.) schreef dat de wortel van heemst, vermengd met wijn en suiker, een prima middel tegen hoest was. Heemst werd verder genoemd en geroemd door Horatius, Cicero, Martialis en Dioscorides als een verzachtend middel en vermelden de laxerende eigenschappen. Plinius beval de plant aan tegen 'darmluiheid' en 'tegen alle ziekten die hem zouden kunnen overkomen'. Dioscorides gebruikte gekookte bladeren om op brandwonden en zweren te leggen.

Door de Romeinen werd Echte Heemst als delicatesse beschouwd; het diende bij verschillende volkeren als voedselgewas in het verleden zoals bij de Syriërs, Grieken, Armeniërs, Arabieren en Bijbelse volkeren die de bladeren, als groente, aten als de oogsten waren mislukt.

Arabische artsen legden kompressen met een wondpap van Heemst op ontstoken wonden in de huid. In de chinese geneeskunde worden vooral de zaden veel toegepast.

In de vroege Middeleeuwen wordt Heemst genoemd in de verordeningen van Karel de Grote voor de kloostertuinen, waardoor gedurende de hele Middeleeuwen Heemst gekweekt wordt in deze tuinen. Verzachtende huidzalven op basis van heemst deden hun intrede tegen winterhanden, bij zweren en brandwonden.

Jonge kinderen die tandjes kregen, kregen vaak een stukje geschilde heemstwortel om op te sabbelen (een wortelrammelaar) en dit werd aan een lint om hun nek gehangen. Dit kalmeerde het ontstoken tandvlees en bevorderde het uitkomen van de melktandjes; vandaar ook de naam "tandwortel".

Heemst werd ook gekweekt vanwege zijn zoete wortels, waarvan  schuimachtig, sponsachtig snoepgoed (o.a. marshmallows, die jammer genoeg tegenwoordig geen heemst meer bevatten) werd gemaakt. Inmiddels worden deze lekkernijen helaas allemaal kunstmatig gemaakt. De voorlopers van onze huidige keelpastilles bestonden uit tabletten van gemalen wortel voor keelpijn/hoest.

Slijmplanten met hun vliesvorming op de huid zijn wel altijd als verzachtend, kalmerend en beschermend omschreven en er zijn dus ook wel wat sterke verhalen terug te vinden.

De Romein Terrentius Varro (116 - 27 v. Chr.) beschrijft b.v. hoe de priesteressen van Apollo over gloeiende kolen liepen met heemstzalf aan hun voeten.

Albertus Magnus vertelt dat magiërs met ingesmeerde handen allerlei voorwerpen uit het vuur konden halen zonder zich te verbranden.

Er bestaat ook nog een oud Frans recept om 'vuurvast' te worden (proberen doe je op eigen risico!): Heemstsap, vers eiwit, zaad van Vlokruid (Plantago psyllium), fijngestampte kalk en mieriksap mengen; de handen hiermee insmeren, laten opdrogen en dan een tweede laag aanbrengen. Wanneer dit opgedroogd is, kan men met deze handen gloeiend ijzer dragen zonder zich te verbranden.

 

Plantenprofiel

  • Althaea Officinalis L. of Echte heemst behoort tot de familie van de Mavaceae of kaasjeskruidfamilie
  • meerjarige, winterharde, decoratieve, forse plant (eigenlijk struik) tot 2m
  • heeft een lange vlezige penwortel (bij doorsnede witachtig tot lichtgeel, en 10 à 20 cm bij 2,5 cm), geurloos of een lichte appelgeur verspreidend, zacht en slijmerig van smaak
  • de plant vormt in het 1 ste jaar een bladrozet dat dicht tegen de grond ligt
  • hieruit rijst in het 2 de jaar een vertikale, donzige stengel die zich weinig vertakt
  • dikke, kortgesteelde, fluwelige, grijsgroene bladeren (tot 10 cm), 3 tot 5x ondiep gelobd, onregelmatig getand, handnervig en in omtrek spits eirond
  • tijdens de bloei verschijnen prachtige, tere, witte tot bleekroze bloemen (2 tot 5 cm) met vijf getande kroonbladeren en talrijke gele of donkerpaarse meeldraden
  • de bloemen staan in 3-tallen in de bladoksels van de bovenste bladeren
  • de vruchten (rijpheid augustus tot oktober) zijn ronde, platte splitvruchtjes, die "kaasjes" worden genoemd en gladde, sikkelvormige, donkere zaden bevatten

De tere bloemen lijken op die van het Kaasjeskruid, maar zijn wat kleiner. Oorspronkelijk een bewoner van zilte gronden, nu verspreidt op allerlei vochtige ongecultiveerde grond, wordt ook veel gekweekt. In Nederland sporadisch plaatselijk algemeen, bijvoorbeeld op het eiland Tiengemeten, soms langs de grote rivieren.

 

Bloeitijd

 Van juli tot september

 

Voorkomen

Afkomstig uit China en de Aziatische steppen; nu inheems in Europa (behalve in het Noorden), Noord-Afrika, West- en Centraal-Azië, tevens ingevoerd en ingeburgerd in Noord-Amerika.

Echte heemst is verwant aan de stokroos (Alcea of Athaea Rosea) en wordt veel gekweekt voor siertuinen; om therapeutische doeleinden vooral gekweekt in Oost-Europa.

De soort staat op de Nederlandse Rode lijst van planten als vrij zeldzaam en matig afgenomen.

  • verkiest zilte, brakke, drassige, moerassige bodems in de zon: bvb aan oevers van getijdenrivieren, aan de landzijde van zeedijken, in kuststreken, in sloten, langs zilte moerassen, in vochtige weilanden, rietmoerassen
  • heeft beschutting nodig tegen de wind
  • op onbeschutte plaatsen best opbinden
  • kan niet groeien in de schaduw of als hij te droog staat (verwelkt)

Kweek:

  • zaait zich gemakkelijk uit, indien de plant gezaaid wordt in de lente vormt ze dat jaar enkel een bladrozet.
  • voor de kweek van heemst is veel zonlicht nodig (zo'n zeven uur per dag).
  • de plant heeft veel behoefte aan vocht en de grond dient voedselrijk te zijn.
  • er zijn zowel enkelbloemige als dubbelbloemige cultivars in de kleuren rood, roze, paars, geel en wit.

Ook de stokroos (Alcea rosea) is in het verleden als Althea rosea in dit geslacht ingedeeld.

 

Gebruikte delen

Vooral gebruik van de wortel, Radix  Althaea, van een 2 jaar oude plant, liefst geoogst in de herfst; niet wassen maar afborstelen en laten drogen, nadien best door schillen de buitenste bastlagen verwijderen. In een gesloten houten container bewaren buiten de invloed van licht en lucht.

Minder gebruik van het blad, Folium Althaea, verzameld net voor de bloei (bevat minder slijmstoffen dan de wortel).

Nog minder gebruik van de bloemen, de Flos Althaea, omwille van een nog lager gehalte aan slijmstoffen.

 

Inhoudsstoffen

Blad:

  • Slijmstoffen (10%)
  • Sporen etherische olie

Bloemen:

  • Slijmstoffen (5 à 8%) 
  • Sporen etherische olie
  • Suiker
  • Asparagine

Wortel:

  • Slijmstoffen (30 tot 35%, hoogste gehalte in de herfst): polysacchariden 
  • Zetmeel (30 tot 38%)
  • Suiker (korte suikers 5 à 10%)
  • Pectine (10 à 11%) 
  • Looistoffen (2 à 4%)
  • Lecithine
  • Vette olie
  • Etherische olie (1,5%)
  • Fytosterolen
  • Flavonoïden
  • Mineralen (7%): vnml fosfaathoudend; Ca, Mg, Zn, Mn, Se, Fe, Na, Si verder nog aluminium, chroom, cobalt en tin
  • Beta-caroteen, vit B1, B2 en B3
  • Asparagine (2%)
  • Altheïne, betaïne (4%)
  • Appelzuur
  • Proteïnen, enzymen...

 

Werking

INWENDIG:

  • werkt verzachtend op de slijmvliezen van de luchtwegen: de slijmstoffen leggen een beschermende laag op de slijmvliezen waardoor er minder irritatie is en daardoor ook de hoest stilt.
  • verzachtend op de slijmvliezen van het spijsverteringsstelsel: de slijmstoffen leggen een beschermende laag en neutraliseren het maagzuur en inactiveren de galzouten zodat er minder irritatie is.
  • verzachtend op de slijmvliezen van de urinewegen: de slijmstoffen verzachten en verminderen de spanning.
  • mild diuretisch en laxerend.
  • vergroot het verzadigingsgevoel indien voor de maaltijd ingenomen met voldoende water (door de slijmstoffen die een aanzienlijke hoeveelheid water kunnen binden).
  • bloedsuikerspiegelverlagend: indien met de maaltijd genomen, de vezels binden de ingenomen koolhydraten en laten ze trager vrij.

UITWENDIG:

  • verzachtend effect op geïrriteerde slijmvliezen: de slijmstoffen leggen een beschermende laag op de ontstoken slijmvliezen zodat het onderliggende slijmvlies zich kan herstellen en waardoor het minder gevoelig wordt voor irritatie en fysische prikkels.
  • ontstekingswerend (weerstandsverhogend): verhoogt de fagocytose van macrofagen, de vrijgave van zuurstofradicalen door neutrofielen, de vrijgave van cytokines door de monocyten.
  • verzachtend, ontstekingswerend en wondgenezend op de huid.

Cosmetisch:

Vaak gebruikt in hydraterende preparaten en producten ter verzachting van de huid.

Culinair:

  • jonge topjes en blaadjes zijn rauw smaakvol in salades (maar zeer fijn versnipperen!).
  • de bladeren kunnen klaargemaakt worden als spinazie, of in appelmoes verwerkt worden; ze worden soms gebruikt om sauzen of soepen in te dikken; er kan een soep van gemaakt worden samen met brandnetel, ui en aardappel.
  • ook de bloemen kunnen gegeten worden en een salade opsmukken.
  • de gekookte wortel kan worden gebakken met een uitje.
  • van de wortel kunnen de klassieke zoete "marshmallows" gemaakt worden.
  • de zaadjes kunnen als nootjes gegeten worden.
  • de stengels in warme gesmolten chocolade zijn een delicatesse.
  • het kookwater van elk deel van de plant (vnml de wortel) kan, indien doorgekookt, dienen als een eiwitvervanger.

Economisch:

  • Heemst werd vroeger veel verbouwd. Van de vezels uit de stengels maakte men touw en papier.
  • De gedroogde en verpulverde wortel werd gebruikt als bindmiddel voor medicijnen in pillen.
  • Het ingedikte kookwater van de wortel kan als lijm dienen.
  • Olie uit de zaden kan gebruikt worden om een verf of vernis te maken. 

Goede combinaties
Bij zweerachtige aandoeningen, in - of uitwendig gat het goed samen met Smeerwortel. Bij bronchitis samen gebruiken met Zoethoutwortel en Malrove. Het wordt vaak samen gebruikt met Slippery Elm (deze soort Iep groeit met name in Noord Amerika. Het binnenste van de schors en het blad worden voor medicinale toepassingen gebruikt. Het 'slijm' van de Iep is verantwoordelijk voor het verzachtende effect waarom de Iep bekend is. De bast heeft nog vele andere componenten, maar de carbohydraten die de slijmlaag vormen zijn het belangrijkst) voor het maken van zalven.

Recepten:

  • Abcessen in de mond en steenpuisten; behandeld met een stukje verse wortel op de plaats van de aandoening.
    Veelvuldig vernieuwen.
  • Irritatie aan het tandvlees van kinderen wordt gestild door ze op een stukje wortel te laten kauwen.
  • Keel
    Een thee van een vingergreep Heemstbloemen, evenveel Heemstblad en evenveel gedroogde Papaverbloemen op een kopje heet water.
    De vloeistof lauw gebruiken als gorgeldrank.
  • Siroop bij slapeloosheid
    125 gram Heemstwortel 24 uur laten weken in een liter koud water
    Zeven en in een aardewerk of glazen schaal gieten; 1500 gr suiker toevoegen en op een zacht vuur aan de kook brengen
    Wanneer alle suiker is opgelost het vuur doven en de siroop laten afkoelen
    Op smaak brengen met 30 ml Sinaasappelbloesemwater en overschenken in een fles die na 24 wordt afgesloten.
    De siroop wordt bij kleine glaasjes tegelijk voor het slapengaan ingenomen.
  • Lavement bij verstopping
    Een stukje wortel laten koken in een hoeveelheid water, voldoende voor een lavement
    Zeven en de vloeistof lauw toedienen.
  • Aftreksel bij verstopping
    Wat bladeren en gedroogde bloemen 10 minuten laten koken in een pannetje dat een kopje water bevat
    Wanneer de drank lauw is zeven. Voor en na de maaltijd drinken.
  • Kompres bij roodheid van de huid
    Een handvol gedroogd Heemstblad laten trekken in zeer weinig koud water, licht verwarmen. Laten afkoelen
    De bladeren uitspreiden op een verbandgaas en aanbrengen op de aandoening.
  • Thee bij slijmvliesontsteking van de luchtwegen
    Een vingergreep gedroogde Heemstbloemen en heemstblad, een klein stukje Zoethout en een vingergreep Anijs - en Koningskaarszaad laten infuseren in een grote kop heet water. Zeven en zoeten met honing.
    Kalmeert en is slijmuitwerpend.

 

Indicaties

INWENDIG:

  • bronchitis (acute) met rauw aanvoelende slijmvliezen; hoest (droge); kinkhoest; rokershoest; prikkelhoest; strottenhoofdontsteking en heesheid; kroep; amandelontsteking; keelpijn; ruwe keel
  • milde ontsteking van maagdarmslijmvlies: maagwandontsteking, slokdarmontsteking door opstijgend maagzuur, brandend maagzuur, preventie van zweren van maag en darmen, diarree, darmontsteking
  • adjuvans bij blaasontsteking, urinebuisontsteking, nierontsteking, pijnlijk urineren
  • adjuvans bij constipatie, bij diëten, bij ouderdomsdiabetes en bloedsuikerpieken na de maaltijd

UITWENDIG:

  • gorgelen en spoelen bij: mondslijmvliesontsteking, tandvleesontsteking, aften, tandabcessen, heesheid, keelpijn, allerlei ontstekingen thv mond en keel
  • lavement bij: endeldarmontsteking
  • omslagen en trekpasta (om te verzachten en uit te rijpen) bij: abcessen, verzweringen, furonkels
  • omslagen, compressen en spoelen bij: brandwonden, zonnebrand, kleine verwondingen, schaafwondjes, kloven, insectenbeten, spataderzweren, allergische huiduitslag (vb netelroos of urticaria), dermatitis, eczeem, jeuk als adjuvans samen met andere kruiden voor de huid
  • oogbaden bij oogbindvliesontsteking
  • brijomslagen bij: splinters en angels van insecten (om ui te trekken)  

 

Contra-indicaties

Geen bekend 

 

Bijwerkingen

  • Het bewaren van de wortel dient goed te gebeuren: goed afsluiten van lucht, licht en vocht, anders ontstaat er schimmelvorming, fermentatie van slijmstoffen (donkerverkleuring), zure reuk en smaak.
  • Er zijn geen toxische bijwerkingen bij de aangegeven doses.
  • Vanwege het mogelijke bloedsuikerverlagend effect, bij diabetes een arts raadplegen!

 

Interacties

Heemst kan de gastro-intestinale absorptie beïnvloeden (vertragen) van ingenomen medicijnen, daarom enige uren tussen de inname laten.

Er kan mogelijk een interactie zijn met orale bloedsuikerverlagende medicijnen en insuline, daarom onder begeleiding van een deskundige het kruid gebruiken.

 

Doseringen

Inwendig WORTEL: 

Voor het aanwenden van slijmstoffen wordt best een waterig oplosmiddel gebruikt; alcohol, looistoffen en ijzerzouten doen slijmstoffen bezinken of neerslaan.

De wortel is eerder aangewezen bij aandoeningen van de spijsverteringsorganen en de huid, het blad eerder bij aandoeningen van de luchtwegen en de urinewegen.

  • de aangewezen gemiddelde dagdosis van de wortel bedraagt het equivalent van 6 gr.
  • koud maceraat van de gedroogde en fijn gehakte wortel: bij ontsteking van maag en darmen: 3 à 10 gr of 2 klp op 1/4 L water of 30 gr op 6 dl koud water, 8 uur laten macereren, afgieten
  • ofwel een eetlepel fijngehakte wortel overgieten met lauw water, 1/2 uur laten macereren, frequent doorroeren, afgieten 3 à 4x /dag een kopje drinken licht opgewarmd
  • siroop van verse of gedroogde wortels: koud maceraat van 100 gr wortel in 1 L water, 24 uur laten trekken, zeven, gezeefde vloeistof terug aanvullen tot 1 liter vloeistof, mengen met 1500 gr suiker of honing (die vooraf opgelost wordt in een klein beetje water)
  • kauwen op de gewassen, geschilde wortel: bij keelpijn, bij tanden krijgen (kinderen)
  • droogextract: 3x 100 mg /dag na de maaltijd
  • infuus: koud aftreksel, niet laten koken, licht opwarmen
  • moedertinctuur heeft niet echt zin want het inactiveert de slijmstoffen!

Uitwendig:  

  • warme extractie (boven 50°), aftreksel: om te gorgelen, als mondwater en oogwater (zetmeel is mee in die extractie, stijfsel en slijm): 2 klp op 1/4 L water, 5 gr wortel op een kopje warm water
  • afkooksel voor mond- en keelspoelingen, lavementen, compressen: een handvol gesneden wortel op 1 L water, 10 min laten koken
  • afkooksel: verzachtend voor de huid, uitrijpen van abcessen: 10 à 20% op warme omslagen (20 gr op 1 L water)
  • wondpap (trekpasta): bij steenpuisten (furonkels), splinters en angels: wortelpoeder mengen met koud water tot er een fijne pasta ontstaat (eventueel met gelijke delen rode ieppoeder of/en wat groene klei), eerst een dun beschermlaagje goudsbloemolie op de huid aanbrengen(om irritatie te voorkomen), pasta op verband of zwachtel doen en dit op de aangedane plek leggen
  • zalf; trekzalf: bij splinters en abcessen: 1 deel wortelpoeder op 5 delen huidcrème
  • BLAD:

    • maceraat van de bladeren: 2 tlp blad op een kop koud of lauwwarm water, een nacht laten macereren, 2 à 4 koppen /dag
    • compressen of wondpap van de gekneusde bladeren

    BLOEMEN:

    • paarse siroop van de bloemen: gedurende 2 weken de bloemen laten macereren in honing, zeven (verkleurt donker)
    • infuus van de bloemen

     

    Synergie

    • met echte kamille (Matricaria Recutita) bij gastritis
    • met zoethoutwortel (Glycyrrhiza Glabra) bij gastritis, maagzweren en darmontsteking

    er komt nog een vervolg van de synergiën

     

     

     

    Literatuurlijst en Referenties * Top