Grote gele gentiaan (Gentiana Lutea L.)

Let op: opent in een nieuw venster PDFAfdrukkenE-mail

Inhoud: * Historiek
* Plantenprofiel * Bloeitijd * Voorkomen
* Gebruikte delen * Inhoudsstoffen * Werking
* Indicaties * Contra-Indicaties * Bijwerkingen
* Interacties * Doseringen * Synergie
Grote gele gentiaan
Grote gele gentiaan (Gentiana Lutea L.)
Familie > Wilde Planten > Gentiaanfamilie

Historiek

De gele gentiaan is een  bedreigde bloemsoort. De plant groeit langzaam, pas na 10 jaar komt ze tot bloei. Daar staat tegenover dat ze 40 tot 60 jaar oud kan worden.

Door zijn rijkdom aan bitterstoffen was gele gentiaan door de eeuwen heen een eerste keus bittermiddel met een spijsverteringsbevorderende werking. Het hoeft dan ook niet te verwonderen dat Dioscorides (40 – 90 n.C) de gentiaan reeds gebruikte in samenstellingen bij lever en maagaandoeningen, tegen de beet van giftige dieren,  steken in de zij, krampen en zweren: "gentiaanwortel met peper, wijnruit en wijn'. 

De Gentiaan zou trouwens vernoemd zijn naar Genthios, de laaste koning van de Illyrische Labeaten (180 – 68 voor Christus), die de geneeskracht van de plant ontdekt zou hebben. In het Duits ook Enzian genoemd. Enzian: wordt ontleend aan het Latijnse Gentiana. Lutens (Latijns)=gee. Er bestaat echter ook een variant met rood-purpuren bloemen.

De Lutea in 'Gentiana Lutea'  komt van het Latijnse Lutens = geel.  Er bestaat echter ook een variant met rood-purperen bloemen.

In het  kruidenboek van H. Bock (1551) wordt het de meest gebruikelijke  wortel (maagmiddel) betiteld.  De gentiaan maakte dan ook deel uit van bijna alle Middeleeuwse “wondermedicijn”-en. Het werd als algemeen geneesmiddel beschouwd maar ook als koortswerend, antidiarrhee en antigifmiddel gebruikt. Ook als pestkruid werd gentiaan gebruikt.

Voor de introductie van hop werd ze ook wel gebruikt bij het brouwen van bier. In de volksgeneeskunde goldt het medicijn ook tegen jicht, hypochondrie, malaria, darmparasieten, alcoholisme en zelfs als anti-depressivum.

Ze komt voor op kalkhoudende weiden in de Alpen, De Jura, De Vogezen en andere Europese gebergten in Midden- en Zuid-Europa. In de Franse Franche-Comte streek (overgangsgebied met deel van de Vogezen en deel van de Jura) komt ze nog overdadig voor, daarna moet je al bijna naar de Balkan om de plant nog rijkelijk verspreid te zien.

Als er trouwens één typische smaak is die de uitgestrekte bergen van de Franche-Comté symboliseert, dan is het wel de gentiaan. Deze grote gele, alleenstaande bloem geeft een onvergetelijke regionale brandewijn / eaux-de-vie. De productie van deze drank, verkregen door het distilleren van de gedroogde wortels van de gentiaan, is zeer beperkt.

 

Plantenprofiel

Nog niet zo heel lang geleden zagen de bergboeren deze plant als lastig onkruid, dat uitgeroeid moest worden. Daarom is de plant nu zeldzaam en beschermd.
Deze statige plant kan tot 1,5 m hoog groeien. Dit groot en sterk kruid is winterhard door zijn wortelstok en bezit gegroepeerde goudgele bloemen aan de bladoksel.  
De kale stengel is hol en draagt bladeren die kruisgewijs tegenover elkaar geplaatst zijn.
Die bladeren zijn groot, elliptisch en blauwgroen.
De bladstelen worden van onder naar boven steeds korter. 
Eerst na enkele jaren komen er bloemen.

soorten:

Botanische naam en Bodemeisen
Gentiana acaulis: lichtzure grond, lichtkalkrijk
Gentiana asclepiadea: lichtkalkrijk, lemige en vochtige grond
Gentiana aspera: kalkminnend
Gentiana clusii: lichthumeuze grond, lichtkalkrijk
Gentiana cruciata: lichthumeuze grond, lichtkalkrijk
Gentiana farreri: humeuze, zure grond
Gentianella germanica: lichthumeuze grond, lichtkalkrijk
Gentiana kochiana: kalkarme grond, lichtzuur, lemige grond
Gentiana lutea: lichthumeuze grond; lichtzure, kalkrijke grond
Gentiana nivalis: lichthumeuze grond, lichtzuur
Gentiana orbicularis: humeuze grond, lichtkalkrijk
Gentiana pneumonanthe: lichtzure, humeuze grond, lichtvochtige grond
Gentiana saxosa: lichthumeuze grond, kalkrijk, lichtzure grond
Gentiana septemfida: lichthumeuze grond, kalkrijk, lichtzure grond
Gentiana sino-ornata: lichtzure, humeuze grond, kalkrijk
Gentiana terglouensis: humeuze grond, kalkrijk
Gentiana verna: lichthumeuze tot lemige grond, lichtkalkrijk

 

Bloeitijd


juni tot augustus (september).

 

Voorkomen

Gele gentiaan (Gentiana lutea) behoort tot de hoog groeiende soorten.
Hoofdzakelijk op kalkrijke grond in de Alpen; algemeen in de gebergten van het zuiden van Midden-Europa en in Zuid-Europa, de Apennijnen en de Pyreneeën, maar ze geven wel de voorkeur aan kalk. Ze staan op de voedselrijkere delen. 

Het is een veel voorkomende soort in bergachtige streken in Europa en groeit meestal op een hoogte van 1000 tot 2500 meter.

Men kweekt deze plant in Frankrijk, hoofdzakelijk in de Auvergne.  

 

Gebruikte delen

De gedroogde, niet gefermenteerde wortelstok met wortels, geoogst van september tot november, maar ook worden wel de bladeren gebruikt omdat deze ook bitterstoffen bevatten.

De wortel kan de omvang van een gemiddelde arm bereiken. Meestal wordt de plant gekweekt voor de wortel, maar men kan de wortel ook in het wild rooien. Aan het rooien zijn strikte reglementen verbonden doordat het een beschermde soort is. De wortel van de plant mag pas gerooid worden als de plant minstens vijf jaar oud is. Het rooien gebeurt in het najaar, waarna men de verse wortel kunstmatig droogt. Vroeger gooide men de vers geoogste wortel op een hoop om hem vervolgens te laten gisten, hierdoor kreeg de wortel een mooie roodbruine kleur en een krachtig aroma. Helaas ging hierdoor de geneeskrachtige stoffen grotendeels verloren. De bladeren van de gele gentiaan kan onbeperkt geplukt worden, mits men niet alles van één plant plukt, en wordt vooral tot thee verwerkt. Het gebruik van het blad is echter minder bekend en wordt niet vaak toegepast.

De geur van de wortel heeft iets weg van gedroogde vijgen en bevat een kleine hoeveelheid etherische olie. De smaak is natuurlijk bitter, maar de eerste smaakseconde heeft juist iets verraderlijks zoet, wordt dan intens bitter wat nog erger wordt als je een slok water drinkt om de smaak door te spoelen.

Ook de wortel heeft een gele kleur, dit komt door de aanwezigheid van xanthonkleurstoffen.

 

Inhoudsstoffen

Ø  Bitterstoffen, hoofdzakelijk, de nog niet lang geleden ontdekte, amarogentine en gentiopicrine

Ø  Looistoffen (ontstekingremmend, samentrekkend, diarre bestrijdend en antiseptisch)

Ø  Fytosterolen (natuurlijke stof in een plant die bescherming biedt tegen hart- en vaatziekten alsmede tegen kanker)

Ø  Fenolzuren (antioxidant en beschermer tegen astma), koffiezuur (antiviraal), nicotinezuur (wordt ook wel vitamine B3 genoemd, eetlustopwekkend, weerstandverhogend en ontspannend)

Ø  Suikers als sucrose, inuline en gentianose (dit wordt bij drogen omgezet tot het bittere gentiobiose)

Ø  Pectinen (slijmvormende stof)

Ø  Vitamine C (weerstandverhogend en aansterkend) en B1 (cruciaal bij het energie niveau en een gezonde psyche)

Ø  Verschillende mineralen als calcium, magnesium, ijzer, fosfor, kalium

Ø  Etherische olië


De gentiaan wordt dus enkel gebruikt vanwege de bitterstoffen. De andere stoffen zijn van ondergeschikte betekenis.
Het gehalte aan bitterstoffen is maar gering en daarom is het kruid geschikt om gebruikt te worden als maagtonicum.
Ongewenste prikkelende werking hoeft dan niet te worden gevreesd. Deels werken de bitterstoffen door contact met het slijmvlies in de mond; deels ook door opname in het lichaam.
Bij het gebruik van gentiaan moet vooraf duidelijk zijn om welke vorm van maagstoring het gaat. Is de maag zwak vanwege een tekort aan maagsappen, dan is gentiaan een goed middel.
Bij een geprikkelde maag met teveel maagzuur is gentiaan niet geschikt. Melisse, kamille, anijs of venkel zijn in het laatste geval beter.

De Gentiaanwortel bevat bittere heterosiden die men gebruikt als versterkend middel dat de spijsvertering bevordert en als stimulerend middel voor de maag- en galafscheiding. De gele kleur van de wortel is te wijten aan de aanwezigheid van xanthonen. Door zijn gehalte aan xanthonen, bevordert Gentiaan ook het welzijn en de ontspanning, waardoor men serene nachten terugvindt.

 

Werking

De gele gentiaan is door zijn gehalte aan bitterstoffen een versterkend middel voor de spijsvertering, deze plant prikkelt met name de maag, darmen, gal en lever waardoor extra afscheiding plaatsvindt. Ook bevordert de gele gentiaan de eetlust. De bitterstoffen maken de gele gentiaan een uitstekend middel tegen wormen en darmparasieten. De plant is bloedzuiverend, ontstekingsremmend en aansterkend bij ziekte en herstel. Ook is de gele gentiaan koortswerend door zijn verkoelende werking en versterkt de plant het immuunsysteem doordat hij de aanmaak van witte en rode bloedcellen doet toenemen. Door zijn gehalte aan xanthonen bevordert Gentiaan ook het welzijn en de ontspanning, waardoor men rustige nachten zal hebben. De ontkrampende werking van de gele gentiaan bevordert de menstruatie evenals de bevalling.

Werkingsveld :

Gebrek aan eetlust :  de gele gentiaan werkt zeer goed bij een gebrek aan eetlust en kan om deze reden ook ingezet worden bij anorexia, al zij hiervoor ook psychotherapeutische maatregelen noodzakelijk. Voor kinderen die niet willen eten, magere kinderen soms met ijzertekorten reageren zeer goed op 5 druppels gentiaantinctuur in wat pepermunt- of oranjebloesemthee.

Dyspepsie en andere maagklachten : dyspepsie is de algemene term voor maagproblemen zoals opgeblazenheid, zwaar en branderig gevoel en braakneigingen. Bij mensen met deze problemen wordt er meestal geen organische oorzaak gevonden, waardoor men niet als ‘echt ziek’ wordt beschouwd. Deze situatie leidt dikwijls tot frustratie, angst en irritatie terwijl juist deze psychologische factoren de oorzaak zijn van de functionele maagproblemen. Bitterstofplanten in kleine hoeveelheden over lange termijn ingenomen, kunnen in deze gevallen en bij andere maagklachten een stabiliserende werking uitoefenen op de maag via het vegetatieve zenuwstelsel.

Darmklachten : Gentiaan kan ook ingezet worden bij darmklachten zoals darmkrampen, gasvorming en het bevordert de spijsvertering

Lever en galklachten : bij lever en galklachten zoals galstenen, geelzucht en miltvergroting kan ook de gentiaan ingezet worden, net als voor zijn reinigende werking op de lever en gal.

Slapeloosheid : doordat de gentiaan een ontspannende uitwerking heeft op het lichaam kan het ook gekenmerkt worden als een middel dat de slaap opwekt, doordat de slaap beter gevat kan worden.

Duizelingen : de doorbloeding wordt verhoogd bij het gebruik van gentiaan, waardoor meer zuurstof naar de hersenen komt en het duizelingen kan verhelpen.

Koorts en ontstekingen : met name in de oudheid is gentiaan een veel gebruik middel dat ingezet wordt om koortsen te weren en ontstekingen te remmen, maar ook hedendaags wordt het daar nog steeds voor ingezet.

Sproeten : bij uitwendig gebruik dacht men zelfs sproeten hiermee te kunnen behandelen.

 

Indicaties

  •  Anorexia
  • Subacide gastritis : gebrekkige maagsapsecretie, zwakke maagfunctie
  • Achylie : gebrek aan spijsverteringssappen
  • Maagatonie: verminderde maagbeweeglijkheid
  • Nausea: misselijkheid
  • Dyspepsie/indigestie: beladen, moeilijke spijsvertering, zwaartegevoel, vollemaaggevoel
  • Gistingsdyspepsie
  • Flatulentie : winderigheid
  • Meteorisme: opgeblazen gevoel
  • Ondergewicht
  • Chronische diarrhee of constipatie
  • Chronische maagdarmaandoeningen
  • Voedingsallergieën en intoleranties
  • Hepatitis/Icterus
  • Cholecystopathieën: lever en galstoornissen met ev. Geelzucht
  • Gebrekkige galproductie
  • Leverinsufficiëntie: zwakke leverwerking
  • Adjuvans bij infecties van de sinussen en luchtwegen, preventie van recidiveren infecties
  • Adjuvans bij koorts en grippale aandoeningen
  • Herstel periode na ziekte of operatie; Asthenia, uitputting; anemie; spierzwakte; flauwvallen
  • Aarsmaden, ingewandsparasieten

 

Contra-indicaties

v  Niet geven aan personen met een verhoogde maagsapafscheiding zoals bij maagzweer, duodenumzweer, maagwandontsteking, oesophagale reflux

v  Niet geven bij diverticulose, diverticulitis, colitis ulcerosa

v  Te vermijden bij hoge bloeddruk (gentiaan verbeterd de abdominale bloedcirculatie en kan een lichte bloeddrukstijging geven)

v  Niet geven aan zwangere en zogende vrouwen
  

Bijwerkingen

Bij de aangegeven doseringen hoeven geen bijwerkingen gevreesd te worden.
Mensen met hoge bloeddruk en zwangere vrouwen kunnen echter dit middel beter niet gebruiken.
 
   

Interacties

Er zijn geen interacties met geneesmiddelen beschreven! 

 

Doseringen

Inwendig:
Gentiaanwortel kan je best in koud water laten trekken (4-8u). Of je gebruikt de tinctuur.

Gentiaan wortel
2g tot 3g per kop koud water, 4 tot 8 uur laten trekken, 3 koppen per dag.

Gentiaan tinctuur
20 druppels in een glas voor de maaltijd (bevordering eetlust) of 10 druppels in een glas water na de maaltijd (als digestief om de spijsvertering te bevorderen).

 

Bereiding van gentiaanthee:
1 theelepel fijngesneden wortel overgieten met 1/4 liter water en 5 minuten koken.
De thee moet voor de hoofdmaaltijden matig warm gedronken worden.
Op een andere manier kan men een mildere thee zetten.
Het eindproduct bevat dan minder bitterstoffen en vooral geen looistoffen meer.
Men gaat uit van hetzelfde recept maar er wordt een koud aftreksel gemaakt.
Dat duurt 8 tot 10 uur.
Interessant is een opmerking van prof. Glatzl.
 
Hij beweert dat gentiaan de bloedsomloop bevordert.
Misschien is daarom een aftreksel van gentiaan in alcohol zo geliefd.

Ook worden kalmoes en gemberwortel gebruikt.'
Sebastian Kneipp meent dat degene die beschikt over gentiaan, salie en alsem, een complete apotheek in huis heeft.

 

Synergie

Aanverwante kruiden:
- Longkruid helpt bij dysenterie (zware vorm van diarree)

- Matige spijsvertering en hulpmiddel vertering: Engelwortel, Gember, Venkel, Mariadistel en Paardebloem helpen bij een matige spijsvertering

- Diarree (Bosaardbei, Heemst, Brandnetel (grote), Bijvoet en Beredruif helpen ook bij diarree)
- Eetlust, gebrek aan eetlust, Anorexia (Kamille, Marjolein / Marjoraan, Hyssop, Gember, Ijzerhard en Kalmoes helpen ook bij de eetlust) (zie ook vrouwenkwalen)

- Maagklachten (Kamille, Marjolein / Majoraan, Melisse, Absint helpen ook bij maagklachten) (Valeriaan, Marjolein / Majoraan en Heemst helpen bij maagpijn) (Valeriaan en Hartgespan helpen bij buikpijn, buikkramp, maagpijn, maagklachten) (zie ook maag-darmstelsel)

- Maag storingen (Kamille, Bijvoet, Marjolein / Majoraan en Bevernel helpen bij maagstoringen)
- Maag lediging storingen
- Maag saploze (Bijvoet en Hyssop helpen bij het bevorderen van de productie van maagsap)
- Maag verslapping / slappe maag

- Maagzuur, oprispingen, vol gevoel (Kalmoes helpt ook bij maagzuur, oprispingen en een vol gevoel)

- Maagkrampjes

- Darmklachten (Kalmoes, Marjolein / Majoraan, Tijm, wilde, echte , Heemst helpen ook bij darmklachten) (zie ook maag-darmstelsel) (Bevernel en Bijvoet helpen bij darmstoornissen)

- Darmgassen, scheten, gasvorming, windzucht, carmin (Venkel, Marjolein / Majoraan, Gember, Engelwortel en Hartgespan helpen ook bij darmgassen, scheten, gasvorming, windzucht, carmin)

- Galstenen, vorming (Paardebloem, Pepermunt helpen ook tegen vorming van galstenen)
- Lever klachten (Brandnetel, paardebloem, mariadistel, ... helpt ook bij leverklachten)
- Afweermechanisme verminderd (Ginseng helpt ook bij een verminderd afweermechanisme) (zie ook ziek algemeen)
 

 

 

Literatuurlijst en Referenties * Top