Rozemarijn (Rosmarinus officinalis)

Let op: opent in een nieuw venster PDFAfdrukkenE-mail

Inhoud: * Historiek
* Plantenprofiel * Bloeitijd * Voorkomen
* Gebruikte delen * Inhoudsstoffen * Werking
* Indicaties * Contra-Indicaties * Bijwerkingen
* Interacties * Doseringen * Synergie
Rozemarijn
Rozemarijn (Rosmarinus officinalis)
Familie > Keukenkruiden > Lipbloemigen

Historiek

Op vele internet sites vind je ook dat Rozemarijn een oud middel is voor de versterking van het geheugen. Rozemarijn zou samen hangen met niet-vergeten. Zo zouden de Grieken tijdens examens een stukje Rozemarijn uitdelen aan de studenten. Ik weet niet in hoeverre dat correct is maar het is zeker ook een mooi verhaal. Zeker waar is dat Shakespeare Ophelia laat zeggen: "There's rosemary; that's for rememberance" en ook vandaag is Rozemarijn gekend voor zijn concentratie bevorderende werking.

Waar rozemarijn zeker mee verbonden was, net als de meeste andere aromatische kruiden, is met de dodencultus. In Azië speelde het kruid een rol bij religieuze- en begrafenisrituelen; men plantte het ook op graven om de doden toe te laten hun wijsheid en raad aan de levenden door te geven. De Egyptenaren gaven hun doden een takje mee om ze te beschermen tegen duistere invloeden; ze gebruikten de zuiverende werking van de wierook bij wasrituelen, alsook de plant zelf bij de aanpak van verschillende kwalen.

De Latijnse dichter Virgilius (70-19 v. Chr.) vermeldde in zijn Aeneis de Romeinse gewoonte om rozemarijn- en olijftakken te leggen op plaatsen waar men lijken verbrandde. Ook tijdens pest-epidemies gebruikte men onder meer rozemarijn om de lucht te zuiveren en omdat men geloofde in het afwerende effect van de plant.

Ook zou Rozemarijn een symbool zijn voor vriendschap en trouw. Het plantje zou ook bij huwelijks- en geboorterituelen gebruikt zijn. Volgens sommige sites zou Anna van Kleef een krans van rozemarijn gedragen hebben toen ze met Hendrik VIII huwde. Ook dat verhaal heb ik niet kunnen controleren al is het wel zo dat Rozemarijn een rol speelde in de Aphrodite cultus en dat de Romeinen hun huisgoden  en hun gasten kroonden met rozemarijn, laurier of mirte.

Wel heb ik een mooi gedicht terug gevonden dat daar op alludeert en beide concepten combineert.

Grow for two ends,
it matters not at all,
Be't for my bridal,
or my burial
Groei voor beide slotfasen,
het maakt niet uit,
zij het voor huwelijk
of voor mijn begrafenis

                      (Robert Herrick - 1591-1674)

De naam Rozemarijn zou ontleend zijn aan het Latijnse rōs marīnus ‘zeedauw’, een koppeling van rōs ‘dauw’ en marīnus ‘van de zee’, zie → marien waarschijnlijk omdat de plant oorspr. vooral in kustgebieden voorkwam

Tot slot nog deze twee mooie wijsheden:

  • Bij ons sedtmen den Roosemarijn inde houen ende in teylen ‘bij ons zet men de rozemarijn in de tuinen en in kuipen’ [1543; Fuchs]
  • Rosmarijn wast tot (‘groeit in’) veel plaetsen van Spaengien ende van Vranckrijck overvloedich in die bosschen [1554; Dodonaeus]

Waar in de oudheid de circulatieproblemen ermee werden aangepakt, gaven de Arabieren het bij hersenbloedingen en geheugenverlies.

Tijdens pestepidemieën werden zakjes met rozemarijn om de hals gedragen om zich te beschermen tegen besmetting; in Franse ziekenhuizen werd het kruid gebrand om de lucht te zuiveren en te ontsmetten, evenals in rechtszalen waar gedetineerden moesten verschijnen.

Een stimulerend, opbeurende werking werd door Gerard (1545-1612) vernoemd: "het troost het hart en stemt het blij".

Verder waren er nog enkele Britse gebruiken: rozemarijn onder het kussen gelegd verhielp tegen nachtmerries, rond de hals gehangen tegen verkoudheden, rond de rechter arm gedragen hielp het tegen een slecht humeur.

Kruidenpastoor Künzle (1857-1945) liet rozemarijn verdampen in ziekenkamers en ook met pijptabak vermengen bij hoest en verkoudheid. In de apotheek werd het verkocht als medicijn tegen overdreven alcoholgebruik.

Tot op heden is rozemarijn een zeer geneeskrachtig, medicinaal kruid gebleken die zijn verdiensten bewezen heeft in de voorbije millenia.

 

Plantenprofiel

Rozemarijn (Rosmarinus Off. L.) behoort tot de familie van de lipbloemigen (Lamiaceae).

  • struikachtige, dichte, aromatische, groenblijvende en meestal vorstbestendige plant die 50 cm tot 2 m hoog kan worden
  • houtige, opgaande, sterk vertakte en bochtige stengels met een ruwe schors
  • zittende, tegenoverstaande, lijnvormige, leerachtige en harde blaadjes die aan de rand wat naar onder omgeslagen zijn
  • de blaadjes zijn bovenaan glimmend, blauwgroen en korrelig; onderaan zilverachtig wit van kleur en staan schijnbaar in kransen geschikt
  • in kleine okselstandige schijntrossen verschijnen 5 à 10 buisvormige, 2-lippige bloemen met 2 uitstekende meeldraden
  • de bloemen hebben kleuren van wit tot roze, lichtblauw, lavendelblauw en lila

Andere varianten:

Rosmarinus officinalis " Albus "
Winterhard, witte bloemen, soms met lavendelachtige nervatuur.

Rosmarinus officinalis " Majorca pink "
Half winterhard, helderroze bloemen, heldergroene bladeren.

Rosmarinus officinalis " Miss Jessup's upright "
Winterhard, witte bloemen, ordelijke, vertikale groeiwijze. Deze soort is veel gebruikt als heg.

Rosmarinus officinalis " Prostratus "
Een gevoelige hangende (kruipende) soort met helderblauwe bloemen en fijnere bladeren.

Rosmarinus officinalis " Sever sea "
Half-hangend, winterhard, gecultiveerd, middelblauwebloemen, fijne bladeren op boogvormige takken.

Rosmarinus officinalis " Suffolk blue "
Winterhard, helder hemelsblauwe bloemen.
 
 

Bloeitijd

Rond mei - juni in koelere gebieden, een stuk langer in warmere (vanaf maart), bij ons begint die bloei al vaak in april bij warm weer.  

Soms volgt er, na een opfrissnoei in de zomer, een tweede bloei in augustus - september.

 

Voorkomen

Monniken brachten het struikje mee naar Midden-Europa en plantten het, in de 9 de eeuw door de "Capitulare" van Karel de Grote, aan in de kloostertuinen. Oorspronkelijk komt het uit het Middellandse-Zee gebied (ook Libanon). Wordt tegenwoordig intensief gekweekt in Frankrijk, Spanje, Portugal, Tunesië en Marokko. Het wordt overal elders als gemakkelijk te snoeien tuinplant geteeld. Er bestaan talloze variëteiten.

De plant houdt van:

  • een goeddoorlatende, matig droge, kalkhoudende, neutrale tot alkalische grond
  • in volle zon of halfschaduw
  • in koudere gebieden liefst op een beschutte plek, het eerste jaar de wortel beschermen tegen bevriezing
  • in het wild te vinden op eerder droge, rotsachtige, met struikvegetatie bedekte kustgebieden (verdraagt zilte neerslag)

Half verhoutte stekken zijn gemakkelijk te nemen in de vroege lente of in de herfst. Men haalt er de laagste blaadjes af en steekt de stekken in een goede stekgrond of een mengeling van potaarde, zand en turf (doorlaatbaar, vochtbehoudend en toch voedzaam). Als de stekken geworteld zijn kan men ze buiten in de grond verplanten (liefst in de lente, want de roosmarijn is gevoelig voor vries en koude als de struik klein is).

  

Gebruikte delen

Folium Rosmarini, de blaadjes, die zijn het rijkst aan EO, net na de bloei, behouden gedroogd lang hun smaak en aroma (heeft een positieve monografie bij de kommissie E).

Soms Herba Rosmarini, de bloeiende toppen.

De bladeren worden geoogst voor de bloei, de smaak en de geur zijn bitter, aromatisch, kruidig en scherp (kamferachtig).

 

Inhoudsstoffen

Bezit veel etherische olie, er zijn verschillende chemotypes waarvan de belangrijkste inhouddsstoffen de werking bepalen: chemotype kamfer is meer geschikt voor het stimuleren van de bloedsomloop;  chemotype cineol is meer een eo voor de luchtwegen; chemotype verbenon is een eo voor de leverondersteuning.

Belangrijkste inhoudsstoffen van het chemotype kamfer:

  • etherische olie (1 à 2,5%) vnml: camphor (of borneon 15 tot 30%), 1,8 cineol (15 tot 30%), campheen (22%), alfa-pineen (12 tot 25%), vrij borneol (meer dan 4%), terpineol, limoneen...
  • flavonoïden
  • fenolzuren
  • tricyclische triterpeenlactonen
  • triterpeenzuren
  • triterpene alcoholen
  • alkaloïde: rosmaricine
  • looistoffen
  • fytosterolen
  • hars
  • saponine
  • choline

 

Werking

Roosmarijn is een zeer aromatische plant met etherische oliën, zelf gedroogd behoudt ze haar aroma en kan ze op veel verschillende manieren gebruikt worden.

Recent onderzoek heeft inderdaad aangetoond dat één van de werkzame stoffen (carnosic zuur/ CA) de hersenen kan beschermen tegen een beroerte en neurodegeneratie, zoals bijvoorbeeld Alzheimer.

INWENDIG:

1. tonicum/stimilans voor de bloedsomloop (vooral van de buik en de hersenen, oa door diosmetine, door de EO van CT kamfer)

    hypertensief bij een lage bloeddruk, harttonicum (versterkt de hartcontractie en verhoogt de doorbloeding van de kransslagaders (oa door kamfer)

2. stimuleert de galafvoer (snel) en stimuleert de galaanmaak (trager) vnml door de bitterstoffen; ontkrampend op de galwegen (sfincter van oddi) door de EO vnml borneol, cineol, camphor)

3. beschermt de levercellen (vnml gemmo en EO CT verbenon)

  • fungeert als remmer van vrije radicalen (zoals chemische toxinen, geneesmiddelen die zorgen voor een toxische belasting)
  • beschermt de lipiden (vetten) van de levercelmembranen tegen peroxidatie waardoor de membraanviscositeit wordt gehandhaafd en een maximale enzymatische activiteit en dus desintoxicatie wordt gewaarborgd (oa door de fenolzuren)
  • Ondersteunt ook de leverfunctie en de leverontgifting (door oa carnesol en de EO van CT verbenon)

4. maagversterkend, bevordert de maagsapafscheiding, spijsverteringsbevorderend, windverdrijvend, ontkrampend op maag en dunne darm (door de EO vnml borneol, cineol, camphor)

5. algemeen versterkend en opwekkend; tonicum voor het zenuwstelsel (opwekkend en zenuwsterkend vnml door camphor en 1?8 cineol); rustgevend (oa door de alfa-pineen); bevordert de menstruatie, baarmoederstimulerend; ontstekingswerend (oa door triterpeenzuren, fenolzuren, borneol en alfa-pineen), antioxidant (door de diterpenen, vooral rozemarijnzuur); licht vochtafdrijvend (door de flavonoïden)

UITWENDIG:

  • verbetert de huiddoorbloeding, ook van de hoofdhuid (oa door camphor)
  • ontstekingswerend, ontsmettend, pijnstillend (door oa rozemarijnzuur)
  • samentrekkend (door looistoffen)
  • spierontspannend (door camphor)

  

Indicaties

INWENDIG:

  1. verminderde perifere doorbloeding, vaatkrampen,  ziekte van Raynaud, koude handen en voeten, kouwelijkheid
  2. hypotensie (lage bloeddruk), adjuvans bij angor pectoris (hartkramp)
  3. slechte beweeglijkheid van de galwegen, slechte afscheiding van de gal, chronische cholecystitis (ontsteking van de galwegen)
  4. leverinsufficiëntie, leverontsteking (hepatitis), chronische leveraandoeningen; hoofdpijn en migraine (door slechte leverwerking); ter desintoxicatie van de lever
  5. anorexie, maagatonie/ hypoaciditeit, indigestie, flatulentie, opgeblazen gevoel, maagkrampen, kolieken
  6. herstel na ziekte (samen met bvb fenegriek), bloedarmoede, uitputting en vermoeidheid
  7. geheugenzwakte, concentratiestoornissen, lichte depressie, lusteloosheid, overspanning, nervositeit, hoofdpijn en migraine door stress en spanning, hartstoornissen van nerveuze aard
  8. frigiditeit, impotentie
  9. slecht zicht (met kamille en venkel)
  10. geringe, geen of pijnlijke menstruatie
  11. artritis en artrose (reumatische aandoeningen, ondersteunend)
  12. oedemen (vochtophoping, ondersteunend)

UITWENDIG:

  1. doorbloedingsstoornissen
  2. reumatische pijnen, zenuwpijnen, verstuikingen, kneuzingen, gekwetste spieren en ligamenten (behandeling na 48u na acute fase)
  3. stijve ledematen en nek, spierpijnen, migraine, koude ledematen
  4. in stimulerende baden bij herstellenden, vermoeide en overspannen mensen (stress en uitputting)
  5. bij sporters
  6. schaafwonden en andere verwondingen (door zijn antibakteriële en schimmelwerende werking)
  7. haarspoelingen bij roos, om de hoofdhuid en de haargroei te stimuleren

Het gebruik van roosmarijn, in een lig- of zitbad, s'avonds kan overstimulering geven ( met inslaapstoornissen tot gevolg) en wordt daardoor beter s'morgends aangewend.

 

Contra-indicaties

- Niet geven in hoge dosis of onder de vorm van EO aan zwangeren (werkt baarmoederstimulerend tot abortief); mag wel als keukenkruid

- Niet geven bij epilepsie

- Niet geven bij ontstekingen van het maagdarmslijmvlies (diverticulitis en diverticulose, maag- darmzweren, reflux, spastisch colon, colitis ulcerosa)

- Hypertensie

- Niet geven tijdens de behandeling van kankerpatiënten of bij patiënten met orgaantransplantaties (risico interactie te groot)

 

Bijwerkingen

  • er zijn geen nevenwerkingen bekend bij de gewone doses
  • lokale aanwending kan in zeldzame gevallen contactallergie uitlokken, vooral mensen die gevoelig zijn aan kamfer dienen op te letten
  • mogelijkheid tot fotosensibiliteit
  • de etherische olie alleen inwendig gebruiken op advies van een deskundige
  • te hoge dosis EO kan verschillende symptomen geven zoals oa: braakneigingen, braken, spasmen, maagdarmontsteking, nierontsteking, bloeddruksteigingen met hevige hoofdpijnen, epileptische aanvalllen en zelfs longoedeem

 

Interacties

 Er zijn theoretisch gezien mogelijke interacties met de volgende medicijnen:

  • tegen te lage of te hoge bloeddruk
  • hartglycosiden, anti- aritmica
  • cytostatica
  • diuretica (kan een effect hebben op de electrolytenbalans in het lichaam, zie vorige kruiden)

 

Doseringen

  • Inwendig:

De aangewezen dagdosis voor inwendig gebruik van het kruid bedraagt het equivalent van 4 à 6 g (of 6 à 20 dr etherische olie).

Moedertinctuur: bij lage bloeddruk en kouwelijkheid: 3x 30 dr /dag

Knoppen glycerinemaceraat D1: bij zwakke leverfunctie, ter ontgiftiging van de lever: 3x 40 dr /dag

infuus: 1,5 g à 4 g of 1 klp fijngesneden blad per tas warm water of 30 g bloeiende toppen overgieten met 1L kokend water, 10' trekken, zeven en meerdere tassen per dag drinken

Nebulisaat (1:5): 3x 50 mg per dag

Fijngemalen (onder lage temperatuur) totaalpoeder, gestandariseerd op 1,2% etherische olie: 3x daags 1 capsule à 290 mg tijdens de maaltijden met een glas water; mag opgevoerd worden tot 5 capsules

Tinctuur (1:5): 3x 5 dr in water voor het eten

Etherische olie (inwendig enkel onder begeleiding van een deskundige): 3x daags 3 à 5 dr

Vloeibaar extract (1:1 in 45% alcohol): 2 à 4 ml, 3x daags

Roosmarijnwijn: 20 g of een stevige handvol van het kruid overgieten met 1L zoete witte wijn, 1 week laten macereren, af en toe schudden, zeven, 1 à 3 glaasjes per dag drinken

roosmarijntakjes kunnen ook berbrand worden voor het zuiveren van de lucht in de ruimte 

  • Uitwendig:

50 g kruid/ bad; in half vloeibare toepassingen 6 à 10% EO (bvb in een draagolie)

Verstuiven van de EO om de concentratie te verhogen

Masseren bij pijnlijke spieren en gewrichten10 dr EO in een spl amandelolie (of een andere draagolie)

Baden: opwekkend: afkooksel van 50 g blad in 1L water, kort laten koken, 30' laten trekken, zeven en toevoegen aan een vol bad

Zalven en crèmes met 6 à 20% etherische olie

  • Cosmetisch gebruik:

Roosmarijnextracten worden gebruikt in badproducten, parfums, eau de cologne en huidlotions

Rozemarijnblad in een bad stimuleert de bloedsomloop. Gebruik het blad in een gezichtsstoombad, het kikt de vermoeide gezichtshuid op en geeft haar een gezonde teint.
Maak er een spoeling van de bladeren voor donker haar; combineert goed met salie om donker haar te doen glanzen.

  • Huishouden:

Rozemarijn bloemen in de linnenkast verdrijft motten. Door de was boven een rozemarijnstruik te drogen, trekt er het mottenverdrijvende aroma in.
Plaats verse takken van Rozemarijn in een ruimte om de lucht te verfrissen.
Kook gedurende 10 minuten een hand vol Rozemarijn bladeren in een halve liter water om een antiseptische oplossing te krijgen voor in de badkamer. 

  • Culinair:

Dit kruid kan meegekookt worden in verschillende gerechten zoals gebraad, soepen, sausen, omeletten, kaasgerechten, schaaldieren, stoofpotjes, ed (heeft een sterk aroma en behoort tot de provencaalse kruiden); het heeft een frisse houtige en zoete smaak, het aroma is peperachtig met een anijszoete tint.

Het kan bij de barbeque gebruikt worden om de houtskool te aromatiseren (gedroogd) en om het vlees te kruiden; omwikkel barbecuepennen met stengels van Rozemarijn.

De takjes kunnen in wijnazijn, wijn of olie gelegd worden om als dressing gebruikt te worden of smaak te geven aan sausen.

Poeder wordt in kleine hoeveelheden aan jam, gelei, gebak, koek en honing toegevoegd.

Bloem.
Vermeng verse rozemarijn met salades.
Konfijten voor garnering.
Meng rozemarijn met suiker en slagroom en voeg het toe aan gepureerd fruit.

Blad.
Voeg een beetje toe aan een scala van vleesgerechten.
Gebruik rozemarijn om gebakken aardappelen op smaak te brengen en om kruidenboter te maken.
Rozemarijn is bijna onmisbaar bij lamsvlees in combinatie met knoflook.
Ook gebruikt in tomatensauzen voor de pasta's en in salades in zeer kleine hoeveelheden.

  • Enkele toepassingen van de etherische olie van Rozemarijn.

Bij droog haar.
2 tot 3 druppels Rozemarijn mengen met de voor het wassen benodigde hoeveelheid milde shampoo.

Bij gezwollen enkels en kneuzingen.
Meng 5 tot 7 druppels Rozemarijn met een eetlepel St. Janskruid-olie en masseer hiermee de pijnlijke plekken.

Bij gewrichtspijn, spierpijn en zenuwpijn.
6 tot 12 druppels Rozemarijn mengen met 3 eetlepels Noten olie en met dit mengsel 2 maal daags de gewrichten masseren. Niet voor het naar bed gaan.

Bij stress en oververmoeidheid.
20 - 30 druppels Rozemarijn mengen met een beetje melk of honing, dit mengsel in een niet te warm bad doen en ongeveer 20 minuten baden.

Verdampen.
6 druppels Rozemarijn in de aromalamp verfrissen het geheugen en verhelderen de geest. Bevorderen de goede zin en verhogen het concentratie vermogen. Ideaal om bij te studeren. Rozemarijn helpt ook om grenzen te stellen als anderen proberen normen en waarden op te dringen.

Als u 's morgens moe en slaperig bent meng dan 1 druppel Rozemarijn, 2 druppels Petitgrain en 1 druppel Grapefruit met een beetje ongeparfumeerde douchegel en maak dit schuimig op een spons. Verdeel dit goed over het lichaam en douche niet al te warm.

 

Synergie

  • Met Crataegus monogyna/laevigata (Eénstijlige/Tweestijlige meidoorn, bloesem), Vitis vinifera (Wijnstok, blad), Achillea millefolium (Gewoon duízendblad, kruid) en Melilotus officinalis (Citroengele akkerhoningklaver), in een brede  bloedsomloopbevorderende thee, bij spataderen en zware benen, voor een gezonde bloeddruk
  • Met Vinca minor (Kleine maagdenpalm, kruid), Panax ginseng (Ginseng, wortel), Ginkgo biloba (Blad) en de e.o. van Syzygium aromaticum (kruidnagel) voor een beter geheugen en concentratievermogen, bij verminderde hersendoorbioeding door aderverkalking met o.a. duizeligheid, gedachtenzwakte, oorsuizen en evenwíchtsstoorníssen; ter preventie van cerebrovasculaire ziekten
  • Met Crataegus monogyna/laevigata (Eénstijlige/Tweestijlige meidoorn, bloesem), bij hypotensie (lage bloeddruk)
  • Met Crataegus monogyna/laevigata (Eénstijlige/Tweestijlige meidoorn, bloesem), Sambucus nigra {Gewone vlíer, bloemen), Melissa officínalis (Citroenmelisseblad), Lavandula vera (lavendelbloemen), Mentha X piperita (Pepermuntblad) en Matricaria recutita (Echte kamille, bloemen), resp, 40 (Rozemarijnblad)10/10/10/10 en 10 g bij hypotensie (lage bloeddruk); 1 kollielepel kruiden op een tas kokend water, 10' trekken, zeven
  • Met Melissa officinalis (Citroenmelisseblad) en Mentha X piperita (pepermunt, blad) bij spijsverteringsstoorníssen
  • Met Peumus boldus [Boldo, blad] of Mentha X piperita (Pepermuntblad) bij lever- en galaandoeningen
  • Met Cynara scolymus (Artisjok, blad], Peumus boldus (Baldo, blad), Raphanus sativus (Ramenas, wortel), gelijke delen, bij chronische galblaasontsteking en aandoeningen
  • Mel Frangula alnus (Vuilboombast), Mentha X piperita [Pepermuntblad], Acorus calamus (Kalmoeswortel), Matricaria recutila (Echte kamille, bloem), Artemisia vulgaris (Bijvoet, kruid) en Melilotus officinalis (Citroengele akkerhoningklaver, kruid), resp. 15 (Rozemarijnblad)/30/15/1O/10/10 en 10 g, in een galafvoerbevorderende mengeling; 1 koffielepel kruiden op een tas kokend water, 10' trekken, zeven
  • Met Taraxacum olficinale [Paardebloem, wortel), Urtica dioica (Grote brandnetel, kruid), Mentha X píperita [Pepermuntblad), Frangula alnus (Vuilboombast), Lavandula vera (Lavendelbloem), en Salvia officinalis (Echte salie, blad), resp 10 (Rozemarijnblad)/25/15/15/15/15 en 5 g, bij galklachten; 1 koffielepel kruiden op een tas kokend water, 10' trekken, zeven
  • Met Angelina archelangelica (Grote engelwortel, wortel), Taraxacum officinale (Paardebloern, wortel), Mentha X piperita (Pepermuntblad), Lavandula vera (lavendelbloem), Melissa officinalis (citroenmelisseblad), Artemisia vulgaris (bijvoet, kruid), resp. 10 (Rozemaríjnblad) /15/20/20/10/15 en 10 g, ter bevordering van de galproductie; 1 koffielepel kruiden op een tas kokend water, 10' trekken, zeven
  • Met Peumus boldus (Baldo, blad), Frangula alnus (Vuilboombast), Tilia cordata (Kleinbladíge linde, spint) (Rozemarijnblad), Cynara scolymus (Artisjok, blad), Hypericum perforatum (St. Janskruid, bloeiende toppen] en Mentha X piperita
    (Pepermuntblad), resp. 10 (Rozemarijnblad)/25/20/10/10/10 en 5g in een galdrijvende en galwegenpijnstillende mengeling
  • Met Citrus aurantium (Bittere sinaasappel, blad), Salvia ollicinalis [Echte salie, blad), Mentha X piperita (Pepermunt, blad) en Lavandula vera (lavendelbloemen) 

 

Literatuurlijst en Referenties * Top